Κάθε Ιανουάριο, οι αποφάσεις για υγιεινή διατροφή, απώλεια βάρους και περισσότερη άσκηση εμφανίζονται με ενθουσιασμό. Ωστόσο, στην πράξη, οι περισσότερες εγκαταλείπονται πολύ γρήγορα. Δεν είναι τυχαίο ότι η 17η Ιανουαρίου έχει ονομαστεί Quitter’s Day, καθώς δεδομένα από εφαρμογές καταγραφής άσκησης δείχνουν ότι τότε καταγράφεται η μεγαλύτερη πτώση στη συνέπεια.

Το φαινόμενο αυτό συχνά αποδίδεται σε έλλειψη θέλησης. Στην πραγματικότητα, όμως, έχει ισχυρή νευροβιολογική βάση.

Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί με «αποφάσεις ημερολογίου»

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν έχει εξελιχθεί για απότομες αλλαγές, μακροχρόνια στέρηση και συνεχή αυτοπειθαρχία. Έχει εξελιχθεί για να εξοικονομεί ενέργεια, να αναζητά άμεση ανταμοιβή και να αντιδρά έντονα στο στρες.

Ο αυτοέλεγχος ρυθμίζεται κυρίως από τον προμετωπιαίο φλοιό, την περιοχή του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνη για τον σχεδιασμό και την αναστολή παρορμήσεων. Το πρόβλημα είναι ότι η λειτουργία του επηρεάζεται αρνητικά από την έλλειψη ύπνου, την κόπωση και το χρόνιο άγχος — δηλαδή από τις πιο συχνές συνθήκες της σύγχρονης ζωής.

Την ίδια στιγμή, το σύστημα ανταμοιβής υπερδιεγείρεται από υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα, σχεδιασμένα να ενεργοποιούν έντονα τη ντοπαμίνη. Σε αυτό το περιβάλλον, η απαίτηση για διαρκή αυτοέλεγχο δεν είναι ρεαλιστική (διάβασε περισσότερα για το περιβάλλον εδώ).

Γιατί οι περισσότερες δίαιτες αποτυγχάνουν

Οι περισσότερες πρωτοχρονιάτικες αποφάσεις βασίζονται σχεδόν αποκλειστικά στον αυτοέλεγχο: αυστηροί κανόνες, απότομη μείωση θερμίδων, έντονη άσκηση. Όσο περισσότερο ένα πλάνο εξαρτάται από τη συνεχή αυτορρύθμιση, τόσο πιο εύθραυστο γίνεται.

Με την πρώτη περίοδο έντονου στρες ή κόπωσης, ο εγκέφαλος στρέφεται στις γνωστές, ενεργειακά «φθηνές» επιλογές. Αυτό δεν είναι αποτυχία χαρακτήρα, αλλά φυσιολογική νευροβιολογική αντίδραση (διάβασε περισσότερα για τον εγκέφαλο εδώ).

Η βιώσιμη αλλαγή δεν βασίζεται στη θέληση

Οι αλλαγές που διατηρούνται στον χρόνο είναι εκείνες που μειώνουν την ανάγκη για συνεχή αυτοέλεγχο. Όταν το περιβάλλον είναι φιλικό —σταθερά γεύματα, διαθέσιμο υγιεινό φαγητό στο σπίτι, προγραμματισμένη φυσική δραστηριότητα— η συμπεριφορά μετατρέπεται σε ρουτίνα και όχι σε καθημερινή απόφαση.

Επιπλέον, η αυστηρή αυτοκριτική δεν ενισχύει τον αυτοέλεγχο. Αντίθετα, αυξάνει το στρες και ευνοεί την παρορμητική συμπεριφορά. Οι άνθρωποι που καταφέρνουν να αλλάξουν συνήθειες δεν είναι αυτοί που δεν «ξεφεύγουν» ποτέ, αλλά εκείνοι που επιστρέφουν γρήγορα στη ρουτίνα χωρίς ενοχές.

Τι πραγματικά λειτουργεί

Η βιώσιμη αλλαγή στη διατροφή και το βάρος δεν προκύπτει από μεγάλες αποφάσεις, αλλά από μικρές, επαναλαμβανόμενες παρεμβάσεις που συνεργάζονται με τη βιολογία του εγκεφάλου. Όχι εντυπωσιακές εκκινήσεις τον Ιανουάριο, αλλά ήσυχες συνέχειες μέσα στον χρόνο.

Οι αποφάσεις που αξίζουν δεν είναι αυτές που βασίζονται στη δύναμη της θέλησης, αλλά εκείνες που έχουν σχεδιαστεί με σεβασμό στα όρια του ανθρώπινου εγκεφάλου και της καθημερινής ζωής.